جانب نفس سالك است ، براى اينكه اصوات و حروف ، شايسته آستان عزى بارى تعالى نيست و شاهد بصر ، زمانى است كه آنچه نازل مىشود و گواه بر صحت حال سالك است ، در قالب صورتى ديدنى باشد و شاهد فكر ، آن زمانى است كه براى سالك بابى ا ز معانى غيبى گشوده شود و معانى از عالم قدس بر عقلش فرود آيد و فكر سالك آن معانى را دريافت كند . مانند كيفيت صدور اشياء از جانب بارى تعالى و نحوهء تدبير كردن موجودات و بسيارى از حقايق و معارف ديگر . الدرجة الثانية : وجد تستفيق له الروح بلمع نور أزلى ، أو سماع نداء أولى ، أو جذب حقيقى ، أن أبقى على صاحبه لباسه و ألّا أبقى عليه نوره . درجهء دوم : وجدى است كه عارض روح سالك مىشود به واسطهء درخشش نور أزلى يا شنيدن نداى أولى ، يعنى ندايى كه در آن صوت و حرفى وجود ندارد ، بلكه از تجليات اسم اول الهى است يا جذب حقيقى يا تجلى ذاتى . وجدى كه صورتى از شهود را بر صاحب وجد مىپوشاند ، در غير اين صورت نور خود را بر او باقى مىگذارد . الدرجة الثالثة : وجد يخطف العبد من يد الكونين ، و يمحض معناه من دون الحظّ و يسلبه من رّق الماء و الطين ؛ ان سلبه أنساه اسمه ، و ان لم يسلبه اعاره رسمه . درجهء سوم : وجدى است كه عبد سالك را از دست دو جهان مىربايد . شايد مراد از دو جهان ، دنيا و آخرت باشد و يا دو عالم حس و عقل باشد كه سالك را به وادى شهود مىبرد كه تصرف عالم امر است . عالم امر قسيم عالم خلق است چنان‌كه حق تعالى فرمود : « أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ « 1 » ؛ خالص خداست و حكم نافذ فرمان اوست » همان‌گونه كه روح از عالم امر است . « وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ، قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي . « 2 » و تو را از حقيقت روح مىپرسند جواب دهد كه روح از امر خداست . و حقيقت سالك را كه همان عبوديت است از حظ نفس پاك و مبرّا مىكند و او را از صورت آب و گل به در مىآورد و صورتى حقى و الهى مىبخشد و اگر بكلّى او را از

--> ( 1 ) . اعراف / 54 . ( 2 ) . اسراء / 85 .